|
Dr. Denko Maleski
profesor i Fakultetit jurdik të Shkupit
Intervistë
- Për
gjithçka mund të bisedohet në procedurë demokratike,
por kur i ulni armët në tavolië, e keni mundur demokracinë.
– Rruga më “e lehtë”, ajo e armëve,
duhet të braktiset në favor të rrugës më
të ngadalshme, të akomodimit të interesave të
shqiptarëve dhe maqedonasve, sepse siç ka thënë
'erçili,
“demokracia është sistemi më i ngadalshëm
dhe më i keq, por që nuk ka tjetër më të
mirë të shpikur”. – Serbia ulet të bisedojë
me grupet earmatosura shqiptare ngase vetë ajo, me veprimet
e veta, ka ndikuar në krijimin e forcave radikale të armatosura,
past më parë i kapërjashtuar shqiptarët ngu
institucionet, që nuk është rast me Maqedoninë.
– Në sistemin politik duhet të inkorporohen datjetër
disa elemente të vendosjes konsenzuale, të cilat, edhe
nësek nuk i zgjidhin të ghitha problemet ndëretnike,
do të prodhonin page për disa dekada
Dr. Denko Maleski,
profesor i cili në Fakultetin Juridik të Shkupit është
njohës i mirë i rrjedhave sociopolitike ndërkombëtare
në çka “e obligon” edhe lënda e të
të Drejtës Ndërkombëtare dhe Marrëdhënieve
Ndërkombëtare që e ligjëron në këtë
fakultet, mirëpo, ai është edhe “njeri i politikës”,
sepse prej pavarësimit e këndej u gjet në disa poste
të larta shtetërore: ministër i parë i Punëve
të Jashtme, e më vonë edhe ambasador në OKB.
Përvoja e tij akademike dhe politike, na shtyn që t’ia
kërkojmë këtë intervistë, të cilën
e pranoi me kënaqësi, për t’i shprehur pikëpamjet
e tij për situatënaktuale në vend. Kur i morëm
përgjigjet në pyetjet që ia kishim ditë më
parë, na e tërhoqi vëmendjen për sa vijon: Kur
jap intervista për mediat maqedonase, nuk mbaj llogari se a
do t’u pëlqejne përgjigjet e mia ose jo.Kjo vlen
edhe për pubnlikun që i drejtohet gazeta juaj.
Qëllimi i kësaj
interviste, i thamë, nuk është që të pajtohemi,
por që të shohim pikëpamjet e ndryshme që në
një shoqëri pluraliste janë normale.
FLAKA: Z. Profesor,
çka po ndodh në Maqedoni? A ka ndonjë të vërtetë
“të mesme” midis dy tezave, njërës se është
bërë agresion nga jashtë dhe tjetrës se është
fjala për kry-engritje të armatosur për të drejtat
legjitime?
Prof. Dr. D. MALESKI:
Duke i shikuar problemet tona lokale, të cilat gjithsesi më
së shumti i përkasin jetës sonë, harrojmë
se kësaj shembjeje ballkanike i parapriu një shembje e
madhe botërore para dhjetëra vjetësh, kur u shemb
rendi politik botëror. Për ndryshime kaq dramatike të
strukturës botërore të fuqisë, dinim vetëm
nga librat ose nga mëfimet e pleqve tanë kur ishte rrënuar
Perandoria Otomane ose ajo Austrohungareze. Jostabilitetin që
shkaktojnë këto dridhje tektonike, e përjetuam të
gjithë ne në rajonin e Evropës Juglindore kur me
tërheqjen e forcës ruse në kufijtë e vet nacionalë,
krijoi një vakum të madh që duhej mbushur me pëmbajtje
të re. Përderisa disa popuj në rajonin më të
gjerë u gjindën në situatën e re, ne të
ish-Jugoslavisë, ramë në provim. Ne, në të
vërtetë, iu rrekëm metodave të sprovuara të
ndarjeve dhe luftërave etnike. Kështu jetojmë qe
dhjetë vjet me konflikte të përgjakshme etnike përreth
nesh, që përfundimisht cdhe ne të na prekë ky
virus i vrazhdë i anarkisë kur njeriu gjuan në njeriun.
Kjo, deri diku edhe është e logjikshme, ngase tufani i
luftës përreth nesh gjatë gjithë këtyre
viteve, nuk prodhoi progres, siguri, prosperitet, me një fjalë,
civilizim, por formacione siushtarake, lordë kriminelë,
dhe luftëtarë të armatosur për lin. Paralelisht
me gjithë atë që ndodhte në fqinjësi, qytetarët
e Maqedonisë i vunë themelet e shtetit të tyre dhe
mësoheshin në demokracinë. Me këtë rast,
bashkësia etnike shqiptare, që nga fillimi kishte një
qasje më tjetërfare për konceptin e demokracisë,
së paku kur është fjala për marrëdhëniet
midis shqiptarëve dhe maqedonasve, duke krijuar ndjenjën
se pjesëtarëve të saj u janë cunguar tV drejtat
legjitime. Dhe, në fund, të përgjigjem në pyetjen
tuaj: sigurisht, është fjalë për të dyjat-agresion
nga jashtë dhe mbështetje të brendshme.
FLAKA: Rrokja a armëve,
gjithsesi është një hap eks-trem, pa dallim për
ç’qëllime bëhet. Zaten, dënimi unanim
i të gjithë faktorëve, të brendshëm dhe
të jashtëm, e dëshmon këtë edhe me rastin
e Maqedonisë. Por, megjithatë, këto ngjarje në
kodrat e pjesës veriore të Maqedonisë, a nuk klasin
edhe për defektet e sistemit? Nëse pajtoheni me këtë
vlerësim, ku i shi-koni ju këto “papërosshmëri”
të sistemi të cilët ndoshta prod-hojnë këso
situatash?
Prof. Dr D. MALESKI:
Edhe shtetet me traditë demokratike flasin për defekte
të sisteme të tyre dhe për mënyrat që ato
të elimiohen. Së këndejmi, mendoj se nuk duhet të
jetë arsyetim për flakjen e demokracisë për
të rrokë armët. Sepse, të mos harrojmë,
në atë çast, kur, kushdo qoftë do të
marrë armët në dorë, aty ështëfundi
i demokracisë si proces për zgjidhjen paqesore të
kon-flikteve në një shoqëri. Kjo rrugë “e
lehte” e zgjidhjes së proble-meve duhet të braktiset
patjetër në favor të rrugës më të
vështirë – procesit të paevitueshëm dhe
të ngadalshëm të akomodimit të interesave midis
shqiptarëve dhe maqedonasve. Dhe të përfundoj, në
shoqërinë maqedonase nuk shoh probleme për të
cilat vlen të vdiset, por shoh shumë shanse të ardhshme
për të cilat vlen të jetohet.
FLAKA: Kuptohet se
“receta” më e mirë që të mos ndo-dhin
këso gjendjesh, është parandalimi, por Maqedonia
tashmë është në fazë tjetër, kur kriza
është realitet. Cilat do të kishin qenë rekomandimet
tuaja për faktorët politikë që ta tejkalojnë
atë me sa më pak dhembje?
Prof. Dr D. MALESKI:
Rruga e vetme e zgjidhjes së prob-lemeve në një demokraci,
është dialogu. Të mos e harrojjmë moton e 'erçilit
se demokracia është rruga dhe sistemi më i keq, mirëpo
se sistem më i mirë nuk është shpikur. Por,
dialogu është baza nisëse. Ajo prej çka varet
suksesi në një dialog demokratik, është se sa
janë demokratië ata që janë ulur në tavolinë.
Nëse politikanët e kanë aftësine për të
qenë tolerantë, që do të dhotë, jo vetëm
që in-stitojnë në përmbushjen e interesave të
tyre, por edhe i të kuptuarit të interesave të të
tjerëve, ata ngrihen në nivelin e burrave të shteteve
dhe arrijnë zgjidhje të pranueshme për të githë.
Nëse kemi të bëjmë me njerëz vetjakë,
nuk mund të ketë zgjidhje dhe kriza ose eskalon ose futet
nen rrogoz, deri në shpërthimin e ardhshëm të
pakënaqësisë.
FLAKA: Para do ditësi
deklaruat se më mirë është të disedohet
një mijë e më shumë mijë ditë, sesa
të luftohet një ditë. Por, lufta është
realitet. Në një situatë shoqërore të këtillë
“defektuoze”, cilët faktorë do të duhej
të bisedonin dhe për çka?
Prof. Dr D. MALESKI:
Jo, mos u ngutni. Lufta nuk është realitet në Maqedoni,
ndonëse pajtohem se mund të bëhet lehtë. Dailogu
ende është gjallë. Sa i përket deklaratës
sime që më mirë të bisedohet me mijëra
ditë, sesa një ditë luftë, kjo megjithatë,
është vetëm metaforë, e cila, më duket
mund të çihë në përfundim të gabuar
se mund të ketë luftë njëditëshe. Jo, nëse
fillon luftë e vërtetë, ajo zgjate e zgjat [në
Evrope luftërat mesatarisht zgjasin katër vjet]. Ndërkohë,
procesi i destruktivitet që e nxit lufta, e çon prapa
bashkësinë dhe e bën të mjerueshëm jetën
e individit. Sepse – ta parafrazojë këtu historianin
grek të antikës. Tukidinin – në luftë,
teky mësues i dhunës, zhduken të gjitha konsideratat
ndaj atyre të palës tjetër, kurse sjelljet e njeriut
lëshohen në nivelin e rrethanave të luftës,
ku nderi i njeriut është viktima e parë.
FLAKA: Kemi situatë
të këtillë: rrokje armësh që e dë-nojnë
të grupeve të armatosura shqiptare nga vetë partitë
që dënojnë përdorimin e armëve. Kemi në
anën e tretë pothuajse pajtim konsenzual për dialog
për çështjet e hapura [të të gjitha subjekteve
shtetërore dhe partiake dhe faktorit të jashtëm].
Sitë balancohen gjerat kur i kemi këto [jo]kundërthënie?
Prof. Dr D. MALESKI:
Apeloj që nga kjo formulë e kom-plikuar, t’i përjashtoni
ata që kanë rrokë armët, pa marrë parasysh
sa ju duken të arsyeshme kërkesat e tyre. Qëllimet
nuk duhet t’i ndajmë nga mjetet, sepse, në të
kundërtën, do ta pësonte demo-kracia e cila mëton
t’i zgjidhë situatat konfliktuoze me mjete pa-qësore
dhe në procedurë politike. Nuk mund njëra palë
të ketë edhe persona të armatosur edhe negociatorë
demokratikë, ngase duhet të përfillen rregullat e
lojës demokratike e cila nuk lejon përdorim të armëve.
Paj, këtu edhe qëndron thelbi i demokracisë, që
filozofia e plumbave të zVvendësohet me fleta votimi.
Pra, nuk ka nevojë për balancim të interesave të
formacioneve të armatosura në kushte kur pëërfaqësuesit
e zgjedhur politikë janë shëndoshë e gjallë
dhe të mbijnë nesër nga ndonjë palë tjetër
dhe me kërkesa të tjera.
FLAKA: Ato qarge
politike që i përkrahin kërkesat e grupeve të
armafosura shqiptare, mendojnë se çfarëdo bise-dash
pa përfaqësues të këtyre grupeve, do të
ishtin të kota. A mendoni se rezultatet e bisedave midis përfaqësuesve
legjitimë mund të jenë të tilla që “t’i
bindin” grupet të tërhiqen nga malet? Në Rezolutën
e fundit të Këshillit të Sigurimit të OKB-së
grupet militante në Luginën e Preshevës dhe këta
në Maqe-doni vihen në një kategori të njejtë
[negative], por megjithatë, Serbia bisedon me ta? Komenti juaj?
Prof. Dr D. MALESKI:
Ne, ne Maqedoni keni nje demo-kraci relativisht korrekte. Fundja,
ky është edhe vlerësim i të gjithë faktorëve
të cilët kërkojnë të shohin përparim
të kësaj demokracie. Medoj se përfaqësuesit
e zgjedhur demokratikë shqiptarë, të ori-entohen
nga dialogu ndëretnik i cili duhet të fillojë, ku
edhe ata do ta shprehin vizionin e tyre për Maqedonine. Kështu
më së miri do t’i bindin grupet e armatosura t’i
lënë armët. Serbia bisedon me grupet militante të
Luginës së Preshevës për shkak se ajo, me një
pjesë të veprimeve, ndikoi në krijimin e radikalizmit
të armatosur shqiptar, duke i përjashtuar shqiptarët
nga politika institucionale. Domethënë, serbët shqiptarët,
i bëjnë hapat e parë drejt dialogut demokratik. Për
ne, do të pajtoheni, pas gjithë këtyre zgjedhjeve
demokratike, dhe krijimit të një, në thelb, elite
të urtë politike shiqiptare, ulja në tavolinë
me persona të armatosur, do të thoshte humbje për
demokracinë.
FLAKA: Z. profesor,
këtyre ditëve, në një tribunë, fulët,
për një model shoqëror për të cilin thatë
se menjëherë do ta kishit nënshkruar, por për
të cilin thatë se ai nuk do të mund të jetësohej
në praktikë. Na thoni pak më hollësisht për
këtë model për të cilin keni menduar dhe cilat
janë arsyet e skepsës suaj?
Prof. Dr D. MALESKI:
Bëhet fjalë për të ashtuquajturin model qytetar,
sipas të cilit, ashtu si e kuptoj unë, nuk është
me rëndësi se cilit grup etnik i përket, por si indidivid
a i gëzon të gjitha të drejtat demokratike. Ky është
model që e kundërshton ide-në e të drejtave
kolektive të qytetarëve, duke i parë ato si gjenera-torë
të ardhshëm për ndasi të reja dhe secesione
nga shteti i Maqe-donise. Teoretikisht, ky model është
më i miri dhe frika nga thellmi i hendekut midis maqedonasve
dhe shqiptarëve në kushte të inkor-porimit të
elementeve konsennsuale në procesin e vendosjes, është
real. Pra, ku qëndron problemi, pse modeli qytetar nuk po jetësohet
në praktikë? Përgjigja është e thjeshtë-shqiptarët
nuk e pranojnë dhe kërkojnë garanca për të
drejtat e tyre kolektive. Meqë nuk u përkas atyre teoricientëve
të cilët besojnë se situata mund të derivohet
nga koncepti [në këtë rast, qytetar], kurse koncepti
të derivohet nga realiteti, mendoj se do të duhet patjetër
të tuten disa elemente konsenzuale në sistemin politik
të Maqedonisë që do ta pasqyrojnë realitetin.
Kuptohet, shumica edhe më tutje mund t’i injorojë
edhe më tutje kërkesat e shqiptarëve, mirëpo
ata paraqesin pjesë aq të madhe të popullatës
së përgjithshme të vendit, mungesa e marrëveshjes
do të jetë uvertyrë në kriza të reja. Gjendja
para dialogut të paralajmëruar qëndron kështu:
njëra palë angazhohet për koncept “të pastër”
gytetar, kurse tjetra për popull të dyte kon-stituiv.Rezultati
nga një dialog i sinqertë dhe korrekt, i cili synon jo
që t’i zgjidhë të gjitha problemet ndëretnike
njëherë e përg-jithmonë, por të prodhojë
paqe për nje deri dy dekada, do ta gjeni diku midis këtyre
dy ekstremeve.
Bisedoi:
Daut Dauti
|